ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 23




                                               

ანალიზური ენები

არ შეგეშალოთ იზოლირებად ენებში ანალიზური ენები - ისეთი ტიპის ენები, რომლებშიც სიტყვათა შორის გრამატიკული მიმართებები გამოიხატება დამხმარე სიტყვების და ნაწილკაკების მეშვეობით, ინტონაციით ან სიტყვათა თანმიმდევრობით და არა თვით სიტყვათა ფორმაცვალები ...

                                               

ანალოგია (ენათმეცნიერება)

ანალოგია - ერთმანეთთან მიმართებაში მყოფი ენობრივი ფორმების ურთიერთგავლენა, როდესაც ამ ფორმებს შორის ნაწილობითი თანხვედრაა მნიშვნელობით ან ბგერადობით. ანალოგია ენის განვითარების ერთ-ერთი ფაქტორია. ანალოგიით შეიძლება შეიცვალოს როგორც სიტყვის ბგერად ...

                                               

არქაიზმი

არქაიზმი - მოძველებული სიტყვა, გამოთქვა, გრამატიკული ფორმა ან სინტაქსური კონსტრუქცია, რომელიც თანამედროვე ენაში აღარ იხმარება და მხატვრულ ლიტერატურაში ემსახურება მხოლოდ ეპოქის კოლორიტის ან ამაღლებული განწყობილების გადმოცემას, ე. ი. იხმარება როგორ ...

                                               

აფიქსი

აფიქსი - სიტყვის შემადგენელი ელემენტი, რომელიც დაერთვის ფუძეს და ცვლის სიტყვის გრამატიკულ ან ლექსიკურ მნიშვნელობას. აფიქსმა შეიძლება ახალი სიტყვა წარმოქმნას ან მოახდინოს ფლექსია. აფიქსი გაირჩევა მდებარეობის ადგილის და დანიშნულების მიხედვით. ინფიქ ...

                                               

აღსანიშნი

აღსანიშნი, ანუ სიგნიფიკატი, აგრეთვე სიგნატუმი, სტრუქტურალისტურ ენათმეცნიერებასა და სემიოტიკაში წარმოადგენს ნიშნის შინაარსობრივ მხარეს. შინაასრობრივ მხარეში კი იგულისხმება ამა თუ იმ ნიშნის შესახებ არსებული წარმოსახვითი სურათი, ცნება, მნიშვნელობა, ...

                                               

ახალი საენათმეცნიერო მოძღვრება

"ახალი საენათმეცნიერო მოძღვრება" - ნიკოლოზ მარის მიერ 1923-1934 წლებში შექმნილი საენათმეცნიერო თეორია. "ახალი საენათმეცნიერო მოძღვრება" ხელაღებით უარყოფს ისტორიის შედარებით მეთოდს, ენათა ნათესაობას, ენათა გენეალოგიურ კლასიფიკაციას. ამ თეორიის ძირ ...

                                               

ბავშვზე ორიენტირებული მეტყველება

ბავშვზე ორიენტირებული მეტყველება - მეტყველბის სტილი, რომელსაც ხშირად იყენებენ მოზრდილები მცირეწლოვან ბავშვებთან საუბრისას. ახასიათებს შემოკლებილი წინადადებები, გამარტივებული გრამატიკა,შეზღუდული ლექსიკა, ნელი მეტყველება მრავალი გამეორებით, შემცირე ...

                                               

ბილინგვიზმი

ბილინგვიზმი სოციოლინგვისტიკაში - ორი ენის მონაცვლეობითი გამოყენება ინდივიდის ან თემის მიერ. ტერმინ ბილინგვიზმს ხშირად სხვადასხვა მკვლევარი სხვადასხვანაირად განმარტავს. მაგალითად, მაკნამარას 1967 მიხედვით, ბილინგვად შეგვიძლია მოვიაზროთ ადამიანი, რ ...

                                               

გრაფემა

გრაფემა - კონკრეტულ ენაში დამწერლობის ძირითადი ერთეული. გრაფემის ვიზუალური და ფონეტიკური რეალიზება დამწერლობის ტიპზეა დამოკიდებული. ეს ტიპებია: ანბანურ-მარცვლოვანი დამწერლობა: გრაფემა = თანხმოვანი და ხმოვანი ან ერთი ფონემა; ლოგოგრაფიკული დამწერლო ...

                                               

გრაფოლექტი

გრაფოლექტი - კონკრეტული იდიოლექტის ზუსტი და ამომწურავი ჩაწერა ანუ ფიქსაციას სტანდარტული ლინგვისტური აღწერის ტერმინებში. იდიოლექტისგან განსხვავებით გრაფოლექტი: არის ჩასწორებული ანუ არ შეიცავს შეცდომებს, ფალსტარტებს, რაც ზეპირი მეტყველებისთვის არის ...

                                               

დიაკრიტიკული ნიშნები

დიაკრიტიკული ნიშნები - სტრიქონზედა ან სტრიქონქვეშა გრაფიკული ნიშნები, რომლებიც შემოღებულია ანბანურ დამწერლობაში რომელიმე ასოს მნიშვნელობის დასაზუსტებლად. კერძოდ: 1. ასოს ახალ მნიშვნელობას სძენს; 2. წარმოგვიდგენს შესაბამისი ბგერის რამდენიმე ვარიან ...

                                               

დიალექტი

დიალექტი - გარკვეული ლიტერატურული ენის არასტანდარტიზებული ვარიანტი, მისი რეგიონალურ-კუთხური ან სალაპარაკო ფორმა, რომელიც ამავე ენის სხვა დიალექტებისგან გარკვეული რაოდენობის ლექსიკური, სინტაქსური თუ ფონეტიკური თავისებურებებით გასხვავდება. მას იყენ ...

                                               

დიალექტიზმი

დიალექტიზმი - ტერიტორიული დიალექტისათვის დამახასიათებელი ენობრივი ფორმა - ფონეტიკური, მორფოლოგიური, სინტაქსური, ლექსიკური - სალიტერატურო ენაში, სადაც იგი განიხილება როგორც ნორმიდან გადახრა. დიალექტიზმი სტილისტიკური ხერხია, მას მიმართავენ პერსონაჟ ...

                                               

დიალექტოლოგია

სოციოლინგვისტური მეთოდით დიალექტოლოგია სწავლობს მოცემულ საზოგადოებაში არსებულ ენობრივ ნაირსახეობებს შორის დამოკიდებულებასა და კონკურენციას დიგლოსიის სიტუაცია. მას შეუძლია შეისწავლოს ის დამოკიდებულებები და წარმოდგენები, რომლებიც მოცემული ენობრივი ...

                                               

დისიმილაცია

დისიმილაცია, განმსგავსება - ერთი სიტყვის ორ ერთნაირ ბგერათაგან ერთ-ერთის შეცვლა. დისიმილაცია ასიმილაციის საწინააღმდეგო პროცესია. ის შეიძლება იყოს როგორც პროგრესული და რეგრესული, ასევე კონტაქტურიც და დისტანციურიც.

                                               

დისკურსი

დისკურსი - სამეტყველო სისტემის სოციალურად განპირობებული ორგანიზაცია და განსაზღვრული პრინციპები, რომელთა შესაბამისად კლასიფიცირდება და წარმოდგება რეალობა დროის ამა თუ იმ პერიოდებში. 1960-70-იან წლებში დისკურის განიხილებოდა, როგორც წინადადებათა ან ...

                                               

დიფთონგი

დიფთონგი - ორი ხმოვანი) - ორი განსხვავებული ხმოვნის ისეთი შეერთება, რომელიც გვაძლევს ერთ მარცვალს ერთ-ერთი ხმოვნის დასუსტების გზით. დიფთონგის მაგალითებია oi, ai და au. განარჩევენ ორი ტიპის დიფთონგს: დამავალსა-მარცვალწარმომქმნელია წინამავალი ხმოვა ...

                                               

ენათმეცნიერების ლექსიკონი (ბუსმანი)

ენათმეცნიერების ლექსიკონი, ან ბუსმანის ენათმეცნიერების ლექსიკონი. ლექსიკონში ერთ წიგნად მოცემულია ლინგვისტიკური ტერმინების, სფეროების, დისციპლინებისა და მიმართულებების განმარტებები, - დაწყებული ტრადიციული თეორიებითა და დამთავრებული ამ დარგის უუახ ...

                                               

ენის წარმოშობა

ენის წარმოშობა - კაცობრიობა უხსოვარი დროიდან დაინტერესდა. როდის და რა პირობებში გაჩნდა ენა, რით აიხსნება მსოფლიოს ენების სიმრავლე, თავდაპირველად რომელი ენა ჩაისახა - ეს ის კითხვებია უძველეს ადამიანს გაუჩნდა, რაზეც მოწმობს მრავალი ხალხის ზეპირსიტყ ...

                                               

ეტიმოლოგია

ეტიმოლოგია - ისტორიული ენათმეცნიერების დარგი ენაში სიტყვების წარმოშობის და ისტორიის შესახებ. ეტიმოლოგია ასევე ეწოდება ამა თუ იმ კონკრეტული სიტყვის პირველ მნიშვნელობას. ეტიმოლოგია ემყარება ენის სტრუქტურის ენობრივი სისტემის ყველა რგოლის ჩამოყალიბებ ...

                                               

ვოპროსი იაზიკოზნანია (ჟურნალი)

ვოპროსი იაზიკოზნანია - რუსეთის მთავარი საენათმეცნიერო ჟურნალი, რომელიც გამოდის რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიულ-ფილოლოგიური განყოფილების ეგიდით. ჟურნალის პერიოდულობა წელიწადში 6 ნომრით შემოიფარგლება. "ვოპროსი იაზიკოზნანია" გამოდის 1952 წლი ...

                                               

იაკობსონის სქემა

იაკობსონის სქემა - მეტყველების ფუნქციათა აღწერის მოდელი, რომელიც ჩამოყალიბებულია რომან იაკობსონის მიერ. იგი განსხვავდება კარლ ბიულერის მოდელისგან, რომელიც მეტყველების მხოლოდ სამი ფუქციით შემოიფარგლება: ემოციური, კონაციური და რეფერენციული.

                                               

იამბიკო

ძველ ქართულ სასულიერო პოეზიაში გვხვდება როგორც ხუთმუხლიანი და თორმეტმარცვლიანი ურითმო ლექსი, რომლის ყოველი სტრიქონი მახვილით ან ცეზურით ორ ნაწილად იყოფა. ასე მაგალითად ბერძნულის გავლენით აღმოცენებული ქართული ქორეული ხორე იამბიკო 60 მარცვლიანია, შ ...

                                               

იაფეტური ენები

იაფეტური ენები, ასე უწოდებდა ნიკო მარი ქართულის მონათესავე ენებს. ტერმინი "იაფეტური ენები" ნაწარმოებია ბიბლიური ნოეს უმცროსი ვაჟის - იაფატის სახელიდან. ამ ტერმინის შემოღებით ნიკო მარს სურდა ხაზი გაესვა თავისი თვალსაზრისისათვის სემიტურ ენებიდან ია ...

                                               

იაფეტური თეორია

იაფეტური თეორია, ნიკო მარის მიერ შემოღებული ტერმინი, რომელიც ორგვარი მნიშვნელობით იხმარებოდა; ნ. მარის მიერ შექმნილი ზოგადენათმეცნიერული თეორია, რომელიც თითქოს იაფეტურ ენათა მასალას ემყარებოდა. ამ გაგებით იაფეტური თეორიის სინონიმად იხმარებოდა "ახ ...

                                               

იდიოლექტი

იდიოლექტი - ერთი პირისთვის დამახასიათებელი მეტყველება ერთსა და იმავე თანამოსაუბრესთან ერთსა და იმავე თემაზე დროის გარკვეულ მოკლე მონაკვეთში. ტერმინი ხმარებაში პირველად შემოიტანა ბ. ბლოკმა. ამ ტერმინით სოციოლინგვისტიკა მკვეთრად უპირისპირდება ფერდი ...

                                               

ინვერსია (ენათმეცნიერება)

ინვერსია - ამა თუ იმ ენისთვის დამახასიათებელი სიტყვათრიგის შეცვლა. მაგ., თანამედროვე ქართულისათვის ჩვეულებრივია მსაზღვრელის დასმა საზღვრულის წინ, მაგ., "გულსაკლავი დაცინვა" ; მაგრამ შასაძლებელია რიგი შეცვალონ: ".და შეწყვიტე, თუ ღმერთი გწამს, ეგ დ ...

                                               

ინკორპორაცია (ენათმეცნიერება)

ინკორპორაცია - ერთ სიტყვაში სუბიექტის, ობიექტის, იარაღის, თვისების, გარემოების და სხვათა აღმნიშვნელი ელემენტების ჩართვა. დამახასიათებელია რთული კომპლექსი, რომელიც თავისი მნიშვნელობით აღემატება სიტყვას და უახლოვდება სხვა ენათა შესიტყვებას, აგებულე ...

                                               

ინტერნეტის ლინგვისტიკა

ინტერნეტის ლინგვისტიკა - ენათმეცნიერების ქვედარგი, რომელიც სწავლობს ინტერნეტ და სმს კომუნიკაციის გავლენით აღმოცენებულ ახალ ენობრივ ფორმებს. აღნიშნული ქვედარგის ფუძემდებელი, დევიდ კრისტალი ინტერნეტ ლინგვისტიკაში კვლევების წარმართვის ოთხ პერსპექტივ ...

                                               

ლექსიკოლოგია

ლექსიკოლოგია - სიტყვისა და. ლოგია) - ენათმეცნიერების დარგი, რომელიც შეისწავლის ენის ლექსიკურ ფონდს, მის შემადგენლობას, ფუნქციონირებასა და ცვალებადობას. ლექსიკოლოგია იკვლევს როგორც მნიშვნელობის მქონე ენობრივ ერთეულს, შეისწავლის სიტყვისა და საგნის ...

                                               

ლინგვისტური დეტერმინიზმი

ლინგვისტური დეტერმინიზმი - იდეა, რომლის მიხედვითაც ენას შეუძლია განაპირობოს აზროვნება, შეხედულებები და გარესამყაროს აღქმა. ეს ნიშნავს, რომ ამ თეორიის მიხედვით, ადამიანის მშობლიური ენის თავისებურებები, სტრუქტურა, გრამატიკა მნიშვნელოვან გავლენას ახ ...

                                               

ლინგვისტური კოდების მონაცვლეობა

ლინგვისტური კოდების მონაცვლეობა მიუთითებს მეტყველების ორი ან მეტი ტიპის ან ვარიანტის მონაცვლეობაზე. მრავალენოვანი მოსაუბრეები, რომლებსაც შეუძლიათ ორ ან რამდენიმე ენაზე ლპარაკი, მეორე მრავალენოვან ადამიანთან საუბრისას ხშირად ხმარობენ ორივე ენის ელ ...

                                               

მათემატიკური ლინგვისტიკა

მათემატიკური ლინგვისტიკა - მათემატიკური დისციპლინა, რომელიც ამუშავებს ბუნებრივი და ზოგიერთი ხელოვნური ენის სტრუქტურის აღმწერ ფორმალურ აპარატს. შეიქმნა XX საუკუნის 50-იან წლებში. მათემატიკურ ლინგვისტიკაში იყენებენ ალგებრის, ალგორითმებისა თეორიების ...

                                               

მეტყველების ფუნქციები

მეტყველების ფუნქციათა პირველი შრეობრივი მოდელი 1918 წელს გერმანელმა ფსიქოლოგმა და ენათმეცნიერმა, კარლ ბიულერმა წარმოადგინა. მოგვიანებით, 1953 წელს აღნიშნული მოდელი იერარქიული სახით განავითარა და მეოთხე ფუნქცია დაამატა ავსტრიელმა ფილოსოფოსმა კარლ ...

                                               

მიმღეობა

მიმღეობა - ზმნისგან ნაწარმოები უუღლებელი ფორმა, რომელიც იბრუნვის და წინადადებაში გამოიყენება ზედსართავ სახელად. აქვს როგორც სახელის, ისე ზმნის ნიშნები. სახელის ნიშნებიდან მას მიღებული აქვს ბრუნვისა და რიცხვის ფორმები, ზმნისაგან - გვარი, დრო, ასპე ...

                                               

მორფემა

მორფემა - მნიშვნელობის მქონე უმცირესი ენობრივი ერთეული. იგი პირველად განსაზღვრა ამერიკელმა ენათმეცნიერმა ლეონარდ ბლუმფილდმა 1933 წელს. მორფემათა დაყოფა იძლევა ფონემებს, რომლებიც მნიშვნელობის არმქონე, მინიმალური ბგერითი ელემენტებია.

                                               

მორფოლოგიური ტიპოლოგია

მორფოლოგიური ტიპოლოგია წარმოადგენს ენათა კლასიფიკაციას მორფემათა ტიპების მიხედვით. იგი განავითარეს XIX საუკუნის დასაწყისში, ძმებმა ფრიდრიხ და ოგიუსტ ფონ შლეგერებმა. დღეისთვის ენათმეცნიერებაში ამგვარ კლასიფიკაციას უკვე ნაკლები ყურადღება ექცევა. მო ...

                                               

მულტილინგვიზმი

მულტილინგვიზმი - ორი ან მეტი ენის ერთდროული გამოყენება, ინდივიდის კომპეტენზია ორ ან მეტ ენაში. ტერმინით "მულტილინგვიზმი" შესაძლებელია აღვნიშნოთ ინდივიდის მიერ ენის გამოყენება ან მისი კომპეტენცია ერთზე მეტი ენის სფეროში, როგორც ნოდარ ლადარია აღნიშ ...

                                               

ონომატოპეა

ონომატოპეა - ხმაბაძვით წარმოშობილი სიტყვა, ხმაბაძვითი სიტყვა. ხმაბაძვა არის სამეტყველო ბგერებით ბუნების მოვენათა თანმხლები ხმების, ცოცხალ არსებათა ხმიანობის ყვირილის, სტვენის და სხვ. მიახლოებითი გადმოცემა. ამის საფუძველზე შექმნილი სიტყვების რამდე ...

                                               

ორთოგრაფია

ორთოგრაფია - ამა თუ იმ სალიტერატურო ენის სიტყვათა წერის წესების სათანადოდ დადგენილი სისტემა. ყველა არსებულ ენას არ გააჩნია წერის ამგვარი სტანდარტიზაცია, რაც აიხსნება ამგვარი ნორმალიზების საჭიროების არქონით. რაც უფრო სცილდება ენა დიალექტურ თუ რეგი ...

                                               

პენულტიმას წესი

პენულტიმას წესი ან პენულტიმას კანონი - მახვილის განაწილების წესი ლათინურ ენაში, რომლის მიხედვითაც ირკვევა რა ადგილას მოუდის სიტყვას მახვილი. არსებული პენულტიმას წესის მიხედვით მრავალმარცვლოვან სიტყვას მახვილი შეიძლება მხოლოდ ბოლოს წინა paenultima ...

                                               

პრაგმატიკა

პრაგმატიკა - ენათმეცნიერების განხრა, რომელიც ინტერესდება მეტყველების ისეთი ელემეტებით, რომელთა მნიშვნელობის გაგება მხოლოდ კონტექსტის მიხედვთაა შესაძლებელი.

                                               

პურიზმი (ლინგვისტიკა)

პურუზმი - ენაში შემოსულ უცხო სიტყვათა უკუგდება და მათი შეცვლა დედაენის ხელოვნურად გაცოცხლებული სიტყვებით.

                                               

სემასიოლოგია

სემასიოლოგია - ლექსიკოლოგიის დარგი, რომელიც შეისწავლის სიტყვის მნიშვნელობას, მის აგებულებას და დროში ცვალებადობას. ზოგჯერ სემასიოლოგია უფრო ფართოდაც ესმით, როგორც სიტყვის შინაარსეული მხარის შემსწავლელი მეცნიერება. სემასიოლოგია ფართო გაგებით შეისწ ...

                                               

სემიოტიკა

სემიოტიკა, ს ე მ ი ო ლ ო გ ი ა, დისციპლინა, რომელიც იკვლევს ნიშანთა სისტემების ფუნქციონირების ზოგად კანონზომიერებას. მისი შესწავლის ობიექტია ყველანაირი ტიპის ნიშანი. პრაგმატიკა სემანტიკა სინტაქტიკა

                                               

სეპირ-უორფის ჰიპოთეზა

სეპირ-უორფის ჰიპოთეზა - ჰიპოთეზა ენის ფარდობითობის შესახებ: ენა განაპირობებს მისი მატარებლის აზროვნების ტიპს, სამყაროს აღქმის ხერხი დამოკიდებულია ენაზე, რომლითაც აზროვნება ხორციელდება. აქედან გამომდინარე, ყოველი ხალხის მსოფლხედვისა და მსოფლგაგები ...

                                               

სინთეზური ენები

სინთეზური ენები - ისეთი ტიპის ენები, რომლებშიც სიტყვათა შორის გრამატიკული მიმართებები გამოიხატება მორფოლოგიური ხერხებით, თვით სიტყვის ფარგლებში აფიქსებისა და ფუძის ფლექსიის საშუალებით. სინთეზურია ძველი ბერძნული, ლათინური, რუსული, ქართული და სხვა ...

                                               

სიტყვაწარმოება

სიტყვაწარმოება - სიტყვისგან ან სიტყვის ფუძისგან ახალი სიტყვის წარმოება აფიქსის ან, სხვა გრამატიკული საშუალების მეშვეობით. მაგალითად, კაც-ი -> სა-კაც-ე; გუშინ-> გუშინდელი, მწარე -> მომწარო, ლურჯი-> ლურჯა, დგამს -> იდგმება და სხვა. თ ...

                                               

სოციოლექტი

სოციოლექტი ე.წ. ჯგუფური ენა - სოციალური დიალექტი, რომელზეც ლაპარაკობენ კონკრეტულ სოციალურ კლასში, სოციალურ ჯგუფსა ან სუბკულტურაში. იგი განსხვავდება გეოლექტისა და ტოპოლექტისგან, რომლებიც წარმოადგენს გარკვეულ რეგიონში ან მცირე გეოგრაფიულ ტერიოტორია ...

                                               

ტერმინი

ტერმინი: 1. სიტყვა ან შესიტყვება, რომელსაც იყენებენ რომელიმე სპეციალური დარგის ცნების ან სპეციალური საგნის აღსანიშნავად. ამა თუ იმ ენაში ტერმინი შეიძლება იყოს ნასესხები ან კალკირებული საერთაშორისო სიტყვა მაგ. ქართული გრამატიკის ტერმინებიდან "სუბი ...